Endometrioza i seksualność: ból podczas seksu u polskich kobiet

Autor: Redakcja e-seksuolodzy.pl | Kategoria: Seksualność kobiet

Endometrioza dotyka w Polsce od 10 do 15 procent kobiet w wieku rozrodczym — to nawet 1,5 miliona osób. Mimo tej skali jest nadal często diagnozowana zbyt późno, bywa bagatelizowana przez lekarzy i rzadko omawiana w kontekście, który dla wielu pacjentek jest równie ważny jak ból czy płodność: wpływu na seksualność. Tymczasem dyspareunia — ból podczas stosunku — to jeden z kluczowych objawów endometriozy i jeden z największych czynników niszczących jakość życia intymnego polskich kobiet.

Endometrioza i ból — mechanizm, który niszczy intymność

Endometrioza to choroba, w której tkanka podobna do endometrium — błony śluzowej macicy — pojawia się poza macicą: na jajnikach, jajowodach, otrzewnej, a w cięższych przypadkach na jelitach, pęcherzu lub przeponie. Tkanka ta reaguje na cykl hormonalny tak jak endometrium właściwe — krwawi, zapala się, tworzy zrosty.

Właśnie te zrosty, szczególnie w okolicach więzadeł krzyżowo-macicznych i przestrzeni Douglas, są odpowiedzialne za ból podczas stosunku. Głęboka penetracja uciska zrosty i nacieka tkanki objęte chorobą, co u wielu kobiet wywołuje silny, ostry ból — albo tępy ból utrzymujący się przez wiele godzin po stosunku.

"Przychodzą do mnie kobiety, które od lat unikają seksu, bo każdy stosunek kończy się bólem i płaczem. Ich partnerzy nie wiedzą co robić. Nikt im wcześniej nie wyjaśnił, że to choroba — i że można z tym pracować" — mówi dr Agnieszka Nowicka, ginekolog i seksuolożka z Warszawy.

Skala problemu w Polsce — dane i zaniedbania

Średni czas do diagnozy endometriozy w Polsce wynosi od 7 do 10 lat. W tym czasie kobieta zazwyczaj słyszy, że bóle miesiączkowe są "normalne", że "tak musi być", że "ból podczas stosunku to kwestia relaksacji". To nie są odosobnione przypadki — to systemowe bagatelizowanie, potwierdzone przez organizacje pacjenckie takie jak Polskie Stowarzyszenie Endometrioza.

Badanie przeprowadzone w 2022 roku przez Fundację Instytut Świadomości wykazało, że ponad 80 procent polskich kobiet z endometriozą doświadczyło dyspareunii, a ponad 60 procent przez co najmniej rok unikało stosunków seksualnych z powodu bólu. Tylko 35 procent rozmawiało o tym z ginekologiem. Jeszcze mniej — z seksuologiem.

"W Polsce wciąż panuje przekonanie, że ból podczas seksu to sprawa wstydliwa, coś co powinno się znosić. Kobiety z endometriozą żyją w poczuciu winy, że nie mogą dać partnerowi tego, czego oczekuje" — mówi Marta Witek, psycholożka z Centrum Zdrowia Kobiety w Krakowie.

Seksualność poza penetracją — co mówią seksuolodzy

Jednym z kluczowych przekazów, który seksuolodzy kierują do kobiet z endometriozą, jest to: seksualność nie równa się penetracji. Ból podczas stosunku nie musi oznaczać końca życia seksualnego — ale może oznaczać konieczność jego przebudowy.

Praktycznie oznacza to eksplorację form aktywności seksualnej, które nie powodują bólu: stymulacja łechtaczki, dotyk, seks oralny, użycie gadżetów erotycznych, różne pozycje (kobiety z endometriozą często wymieniają pozycję kobiety na górze jako mniej bolesną — daje kontrolę nad głębokością penetracji).

"Pracuję z parami, gdzie kobieta ma endometriozę. Pierwsze co robimy, to wychodzimy z założenia, że seks = stosunek. To nie jest prawda i ta zmiana perspektywy bywa wyzwalająca" — mówi dr Nowicka.

Wpływ endometriozy na związek

Endometrioza to choroba, która dotyka pary — nie tylko kobiety. Partner widzi ból, często czuje się bezradny lub — co gorsze — winny. Niektórzy mężczyźni zaczynają unikać inicjowania seksu, boje się skrzywdzić partnerkę. Inni — i to jest dramatyczna dynamika — czują frustrację, którą trudno im wyrazić.

Terapia dla par z endometriozą jako tłem ma kilka celów: edukacja partnera o chorobie i jej wpływie na seksualność; odbudowa komunikacji o potrzebach i granicach; praca nad poczuciem winy kobiety i frustracją partnera; oraz budowanie nowych, bezpiecznych form bliskości.

"Para nie może funkcjonować jako 'chora i opiekun'. Muszą być razem w tym — razem szukać rozwiązań, razem rozmawiać z lekarzem, razem dbać o intymność" — podkreśla Witek.

Co można zrobić — ścieżki leczenia i wsparcia

Leczenie dyspareunii w endometriozie to praca na kilku frontach. Po pierwsze — ginekologicznym: farmakoterapia hormonalna może zmniejszyć aktywność ognisk endometriozy i zredukować ból. W cięższych przypadkach rozważa się laparoskopię w celu usunięcia zmian.

Po drugie — fizjoterapeutycznym: fizjoterapia dna miednicy, coraz szerzej dostępna w Polsce, pomaga rozluźnić napięcia mięśniowe, które często narastają jako odpowiedź ochronna na ból. Wiele kobiet z endometriozą ma hipertonus dna miednicy — odruchowe napinanie, które samo w sobie staje się źródłem bólu.

Po trzecie — psychologicznym i seksuologicznym: przepracowanie lęku przed bólem, budowanie nowych wzorców seksualnych, praca z poczuciem kobiecości i własnej wartości. "Endometrioza jest chorobą chroniczną. To wymaga długoterminowego podejścia — nie tylko jednej wizyty" — podsumowuje dr Nowicka.